Sadıq Dadaşov və Bakının monumental memarlıq üzü

Azərbaycan memarlıq tarixinin elmi əsaslarla öyrənilməsi XX əsrin birinci yarısında formalaşmış və bu prosesin mərkəzində görkəmli memar və tədqiqatçı Sadıq Dadaşov dayanmışdır. O, təkcə mühüm memarlıq nümunələrinin müəllifi deyil, eyni zamanda Azərbaycan memarlıq irsinin ilk sistemli elmi tədqiqatçısı kimi tarixə düşmüşdür.

Sadıq Dadaşov Azərbaycan memarlığı tarixinin öyrənilməsinin əsasını qoymuş alimlərdəndir. O, bu məqsədlə 1934–1940 və 1944–1946-cı illərdə Azərbaycanın müxtəlif rayonlarına elmi ekspedisiyalar təşkil etmiş, orta əsr və yeni dövr memarlıq abidələrini yerində tədqiq etmiş, ölçü işləri aparmış, materiallar toplamışdır. Bu səfərlər nəticəsində əldə edilən elmi faktlar Azərbaycan memarlıq tarixinin yazılmasında fundamental rol oynamışdır.

Sadıq Dadaşovun elmi və nəzəri irsi görkəmli memar və memarlıq tarixçisi Mikayıl Hüseynovla sıx əməkdaşlıq şəraitində formalaşmışdır. Onların birgə yazdığı əsərlər Azərbaycan memarlığının inkişaf mərhələlərini, milli üslub xüsusiyyətlərini və şəhərsalma prinsiplərini elmi baxımdan əsaslandıran ilk fundamental tədqiqatlar hesab olunur.

Bu tandem həm nəzəriyyədə, həm də praktik memarlıqda milli memarlıq dilinin formalaşmasına böyük təsir göstərmişdir.

Erkən dövr layihələri (1929–1933)

Sadıq Dadaşov 1929–1933-cü illər ərzində 23 tikilinin layihəsini hazırlamışdır. Bu layihələr sırasında aşağıdakılar xüsusi yer tutur:

Bayıldakı fabrik-mətbəx (1932)

Azərbaycan Sənaye İnstitutunun yeni binası – indiki Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası (1932)

İncəsənət işçiləri üçün yaşayış evi

Bakı şəhərində bir sıra yaşayış binaları kompleksi

Qazax Pedaqoji Texnikumunun binası (1933)

Bu tikililər funksional planlaşdırma, konstruktiv həll və monumental görünüş baxımından dövrünün qabaqcıl memarlıq nümunələri olmuşdur.

Azərbaycan memarlığının simvoluna çevrilmiş əsərlər

Sadıq Dadaşovun müəllifi olduğu memarlıq nümunələri bu gün də Bakının və ölkənin memarlıq simasını müəyyənləşdirən əsas abidələr sırasındadır. Onun əsas işlərinə aşağıdakılar daxildir:

Azərbaycan Texniki Universitetinin binası (1935)

“Nizami” kinoteatrının binası (1934)

Bakı Musiqi Akademiyasının binası (1936)

Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyinin binası (1940)

Sadıq Dadaşov Azərbaycan mədəniyyət tarixində mühüm yer tutan Nizami Gəncəvi abidələrinin də layihə müəllifidir. Onun layihəsi əsasında:

1946-cı ildə Gəncədə,

1949-cu ildə Bakıda

Nizami Gəncəvinin monumental abidələri ucaldılmışdır. Bu abidələr həm memarlıq-plastik həlli, həm də ideya yükü baxımından Azərbaycan monumental sənətinin klassik nümunələri hesab olunur.

Sadıq Dadaşovun yaradıcılığı Azərbaycan memarlığında yalnız müəyyən bir dövrü deyil, bütöv bir elmi və estetik məktəbi təmsil edir. O, milli memarlıq irsinin tədqiqi, qorunması və müasir memarlıqla vəhdətdə inkişafı istiqamətində misilsiz xidmətlər göstərmişdir. Onun memarlıq əsərləri və elmi irsi bu gün də Azərbaycan memarlıq elminin əsas istinad nöqtələrindən biri olaraq qalır.